जागतिक महिला दिनाच्या निमित्ताने ‘पुणे ॲनिमल लिबरेशन’ या प्राणी हक्कांसाठी कार्य करणाऱ्या तळागाळातील कार्यकर्त्यांच्या गटाने “बियॉन्ड स्पिसीज: जस्टिस फॉर ऑल फीमेल्स” या संकल्पनेवर आधारित एक प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक निदर्शनांचे आयोजन केले. या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश म्हणजे ‘स्त्री’ या संकल्पनेला केवळ मानवापुरते मर्यादित न ठेवता सर्व प्रजातींमधील मादींच्या हक्कांपर्यंत विस्तार करणे.
या कार्यक्रमात सहभागी झालेल्या कार्यकर्त्यांनी फलक, घोषवाक्ये आणि शांततापूर्ण उपस्थितीद्वारे समाजासमोर एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा केला आपण स्त्रीस्वातंत्र्य आणि समानतेबद्दल बोलतो पण त्या संकल्पना फक्त मानव महिलांपुरताच का मर्यादित ठेवतो? दूध , अंडी उत्पादन, आणि मनोरंजनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्राण्यांमध्ये मादींचे शरीर हे केवळ ‘उत्पादनाचे साधन’ म्हणून वापरले जाते. या प्रक्रियेत त्यांच्या नैसर्गिक हक्कांकडे , भावनांकडे आणि शारीरिक स्वायत्ततेकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले जाते.
कार्यक्रमादरम्यान कार्यकर्त्यांनी विशेषतः दुग्ध उद्योगातील गायी , अंडी उद्योगातील कोंबड्या आणि प्रजननासाठी वापरल्या जाणाऱ्या इतर मादी प्राण्यांच्या परिस्थितीवर प्रकाश टाकला. त्यांच्या आयुष्यातील सक्तीची गर्भधारणा, पिल्लांपासून जबरदस्तीने वेगळे करणे आणि त्यांच्या शरीराचा सतत होणारा वापर या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले. या सर्व प्रक्रियांमुळे त्या प्राण्यांना होणाऱ्या मानसिक आणि शारीरिक त्रासाकडे समाजाचे लक्ष वेधणे हा या उपक्रमाचा गाभा होता.
याशिवाय या कार्यक्रमातून ‘शारीरिक स्वायत्तता’ (bodily autonomy) ही संकल्पना सर्व सजीवांसाठी समान असावी हा संदेश ठळकपणे मांडण्यात आला. ज्या प्रकारे आपण मानवी महिलांच्या अधिकारांबद्दल संवेदनशील आहोत. त्याचप्रमाणे मानवेतर मादी प्राण्यांच्या बाबतीतही सहानुभूती आणि न्यायाची भावना ठेवण्याची गरज आहे असे कार्यकर्त्यांनी अधोरेखित केले.
हा कार्यक्रम केवळ निदर्शने नसून एक जागृती मोहीम होती - जी लोकांना त्यांच्या दैनंदिन निवडींबद्दल विचार करायला भाग पाडते. आपण जे अन्न खातो, जे कपडे वापरतो आणि ज्या प्रकारचे मनोरंजन निवडतो, त्यामागे कोणत्या प्रकारचे शोषण दडलेले आहे, याचा विचार करण्याचे आवाहन यातून करण्यात आले.
“बियॉन्ड स्पिसीज” ही संकल्पना आपल्याला एक महत्त्वाचा दृष्टिकोन देते—न्याय, समानता आणि स्वातंत्र्य या मूल्यांना प्रजातींच्या चौकटीत अडकवू नये. खऱ्या अर्थाने सर्वसमावेशक समाज निर्माण करायचा असेल तर प्रत्येक मादी- ती मानव असो वा मानवेतर—तिच्या अस्तित्वाचा, तिच्या शरीराचा आणि तिच्या जीवनाचा सन्मान केला गेला पाहिजे.
हा उपक्रम समाजात संवेदनशीलता निर्माण करण्याच्या दिशेने एक ठोस पाऊल आहे - जिथे “सर्वांसाठी न्याय” ही संकल्पना खऱ्या अर्थाने साकार होऊ शकते.
खरा प्राणी प्रेमी कोण, हा प्रश्न केवळ बाह्य कृतींशी संबंधित नसून तो आपल्या मानसिकतेशी आणि भूमिकेशी जोडलेला आहे. खरा प्राणी प्रेमी ओळखण्याचे काही महत्त्वाचे पैलू खालीलप्रमाणे सांगता येतील:
१. सर्वसमावेशक करुणा (Beyond Speciesism)
खरा प्राणी प्रेमी केवळ पाळीव प्राणी (कुत्रा, मांजर) यांच्यावरच प्रेम करत नाही, तर तो गाय, म्हैस, कोंबडी, डुक्कर किंवा अगदी सरपटणाऱ्या प्राण्यांकडेही तितक्याच करुणेने पाहतो. प्राण्यांमध्ये भेदभाव न करणे हीच खऱ्या प्रेमाची पहिली पायरी आहे.
२. त्यांच्या स्वातंत्र्याचा आदर
प्राण्यांना प्रेमाच्या नावाखाली बांधून ठेवण्यापेक्षा किंवा त्यांना आपल्या मनोरंजनाचे साधन बनवण्यापेक्षा, त्यांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात स्वतंत्रपणे जगू देणे जास्त महत्त्वाचे आहे. प्राण्यांच्या नैसर्गिक गरजा आणि त्यांच्या जगण्याच्या अधिकाराचा सन्मान करणे हे खऱ्या प्रेमीचे लक्षण आहे.
३. अहिंसक जीवनशैली
खरे प्रेम हे केवळ शब्दांत नसते, तर ते आपल्या कृतीत उतरते. जेव्हा आपण प्राण्यांवर प्रेम करतो, तेव्हा त्यांच्यावर होणारा अन्याय थांबवण्यासाठी आपण प्रयत्नशील असतो. यामध्ये आहार, पेहराव आणि वापराच्या वस्तूंमध्ये अहिंसक पर्यायांची निवड करणे.
४. त्यांच्यासाठी आवाज उठवणे
प्राणी बोलू शकत नाहीत, म्हणून त्यांच्या वतीने उभे राहणे ही आपली जबाबदारी आहे. मग ती प्राण्यांवरील क्रूरता थांबवणे असो, त्यांच्या हक्कांबद्दल जनजागृती करणे असो किंवा संकटात सापडलेल्या प्राण्याला मदत करणे असो.
५. सहानुभूती (Empathy)
प्राण्यांच्या डोळ्यांतील वेदना समजून घेण्याची क्षमता म्हणजे सहानुभूती. त्यांच्याकडे ‘उपभोग्य वस्तू’ म्हणून न पाहता त्यांच्याकडे एक ‘संवेदनशील जीव’ म्हणून पाहणे. “ज्याला दुसऱ्याचा जीव आपल्या जीवासारखाच प्रिय वाटतो, तोच खऱ्या अर्थाने प्राण्यांचा मित्र असतो.” किंवा प्राणीप्रेमी असतो.
थोडक्यात सांगायचे तर, ‘खरा प्राणी प्रेमी’ तोच असतो:
जो प्राण्यांकडे उपभोग्य वस्तू म्हणून नाही, तर ‘संवेदनशील जीव’ म्हणून पाहतो.
ज्याच्या मनात केवळ कुत्रा-मांजरांपुरतीच नाही, तर सर्व प्राण्यांबद्दल समान करुणा असते.
जो आपल्या आहार, पेहराव आणि कृतीतून कोणत्याही प्राण्याला त्रास होणार नाही याची काळजी घेतो.
आणि जो स्वतःच्या सोयीपेक्षा प्राण्यांच्या स्वातंत्र्याचा आणि हक्कांचा जास्त विचार करतो.